تأثیر تغذیه بر روند بهبود زخم‌های پوستی: نقش ویتامین‌ها و مواد معدنی

مقدمه

ترمیم زخم‌های پوستی یک فرآیند پیچیده و چندمرحله‌ای است که وابستگی شدیدی به وضعیت تغذیه‌ای فرد دارد. این فرآیند بیولوژیکی شامل مراحل دقیق سلولی و مولکولی است که برای بازسازی بافت‌های آسیب‌دیده، بازگرداندن عملکرد پوستی و جلوگیری از عفونت ضروری است. نقش مواد مغذی، ویتامین‌ها و مواد معدنی در این فرآیند حیاتی است و کمبود هر یک می‌تواند روند ترمیم را به شدت کند کرده و حتی به طور کامل مختل کند. این مقاله به بررسی علمی و جامع تأثیر عناصر تغذیه‌ای، نقش کلیدی ویتامین‌ها، مواد معدنی و راهکارهای تغذیه‌درمانی موثر در بهبود زخم‌های پوستی می‌پردازد. هدف، ارائه یک دیدگاه کامل و دقیق بر مبنای شواهد علمی برای بهینه‌سازی مراقبت از زخم از طریق مداخلات تغذیه‌ای است.

اهمیت تغذیه در ترمیم زخم

زخم پوستی، به ویژه در بیماران بستری، سالمندان، بیماران دیابتی و افرادی با نقص ایمنی، خطر تأخیر بهبود و عوارض ثانویه جدی مانند عفونت‌های مزمن، گسترش زخم و حتی قطع عضو را به همراه دارد. بدن برای بازسازی بافت‌های آسیب‌دیده و ترمیم زخم، نیاز شدید و فزاینده‌ای به انرژی کافی، اسیدهای آمینه ضروری، اسیدهای چرب ضروری، عناصر کم‌مقدار (میکرونوترینت‌ها) و ویتامین‌ها دارد. این مواد مغذی نه تنها به عنوان بلوک‌های ساختمانی عمل می‌کنند، بلکه در فعال‌سازی آنزیم‌ها، تنظیم فرآیندهای التهابی و ایمنی، و تولید پروتئین‌های ساختاری و فاکتورهای رشد نقش حیاتی ایفا می‌کنند.

سوءتغذیه، اعم از سوءتغذیه پروتئین-انرژی (PEM) یا کمبودهای ریزمغذی، یکی از مهم‌ترین و شایع‌ترین عوامل خطر در تأخیر بهبود زخم و افزایش عوارض آن است. مطالعات اپیدمیولوژیک و بالینی متعدد نشان داده‌اند که شیوع سوءتغذیه در بیماران دارای زخم‌های مزمن به مراتب بالاتر از جمعیت عمومی است. پیروی از مداخلات تغذیه‌ای هدفمند و مبتنی بر شواهد علمی، نه تنها منجر به بهبودی سریع‌تر زخم می‌شود، بلکه عوارض مرتبط با آن را کاهش داده و کیفیت زندگی بیماران را بهبود می‌بخشد.

مراحل ترمیم زخم و نیازهای تغذیه‌ای

ترمیم زخم یک فرآیند دینامیک و همپوشان است که به طور کلی شامل سه مرحله اصلی است که هر کدام نیازهای تغذیه‌ای خاص خود را دارند:

1. مرحله التهاب (Inflammatory Phase): این مرحله بلافاصله پس از آسیب شروع شده و تا چند روز ادامه می‌یابد. هدف اصلی کنترل خونریزی و پاکسازی محل زخم از پاتوژن‌ها و بافت‌های مرده است. در این فاز، افزایش متابولیسم سلولی و آزاد شدن فاکتورهای التهابی و سیتوکین‌ها رخ می‌دهد. این افزایش فعالیت متابولیک منجر به افزایش قابل توجه نیاز به انرژی (ATP)، پروتئین (برای سنتز سلول‌های ایمنی و آنزیم‌ها) و برخی ریزمغذی‌ها مانند روی و ویتامین C برای حمایت از عملکرد سیستم ایمنی و تولید کلاژن اولیه می‌شود.
2. مرحله تکثیر (Proliferative Phase): این مرحله از روز 3 تا 21 پس از زخم آغاز می‌شود. مشخصه اصلی این مرحله تشکیل بافت گرانوله (granulation tissue)، رگ‌زایی (angiogenesis) و اپیتلیالیزاسیون (epithelialization) است. در این فاز، سلول‌های فیبروبلاست تکثیر یافته و کلاژن جدید سنتز می‌کنند. نیاز به اسیدهای آمینه (به ویژه پرولین و لیزین برای سنتز کلاژن)، ویتامین C (به عنوان کوفاکتور در هیدروکسیلاسیون پرولین و لیزین)، ویتامین A (برای تمایز سلولی و اپیتلیالیزاسیون)، و عناصر معدنی مانند روی (برای تقسیم سلولی و فعالیت آنزیم‌ها) و مس (برای کراس‌لینکینگ کلاژن و الاستین) به شدت افزایش می‌یابد.
3. مرحله بازسازی (Remodeling Phase): این مرحله طولانی‌ترین فاز ترمیم زخم است که می‌تواند از 21 روز تا یک سال یا حتی بیشتر طول بکشد. در این مرحله، بافت کلاژن جدید سازماندهی شده و به تدریج قوی‌تر می‌شود، اسکار بهبود یافته و مقاومت کششی پوست افزایش می‌یابد. این مرحله نیازمند تعدیل و سازماندهی مجدد کلاژن است و به ریزمغذی‌ها، اسیدهای چرب اصلی (برای پایداری غشای سلولی و تعدیل التهاب) و ویتامین‌ها (به ویژه ویتامین C، روی و مس) نیاز دارد تا اسکار بهینه شکل بگیرد و مقاومت مکانیکی آن افزایش یابد.

نقش ویتامین‌ها در بهبود زخم

ویتامین‌ها، اگرچه به مقدار کم مورد نیاز هستند، اما کوفاکتورهای ضروری برای بسیاری از واکنش‌های آنزیمی دخیل در ترمیم زخم هستند.

1. ویتامین C (اسید اسکوربیک):
   • نقش: ویتامین C یک کوفاکتور ضروری برای آنزیم‌های پرو هیدروکسیلاز و لیزیل هیدروکسیلاز است که در هیدروکسیلاسیون آمینو اسیدهای پرولین و لیزین نقش دارند. این فرآیند برای تشکیل کلاژن پایدار و قوی ضروری است. همچنین، ویتامین C یک آنتی‌اکسیدان قوی است که رادیکال‌های آزاد اکسیژن (ROS) تولید شده در محل زخم را خنثی می‌کند و از آسیب سلولی جلوگیری می‌نماید. این ویتامین عملکرد لنفوسیت‌ها و فاگوسیت‌ها را افزایش داده و در تقویت سیستم ایمنی نقش دارد.
   • کمبود: کمبود ویتامین C منجر به تولید کلاژن ناقص و ضعیف می‌شود که به سادگی از هم می‌پاشد. علائم کمبود شامل خونریزی زیرپوستی، تشکیل بافت اسکار ضعیف و شکننده، و تأخیر شدید در ترمیم زخم (در موارد شدید منجر به باز شدن زخم‌های بهبود یافته قبلی می‌شود) است.
   • منابع: مرکبات (پرتقال، لیمو، گریپ‌فروت)، کیوی، فلفل دلمه‌ای (به خصوص قرمز و زرد)، کلم بروکلی، توت‌فرنگی، و سبزیجات برگ‌سبز تیره.
2. ویتامین A:
   • نقش: ویتامین A (رتینول و کاروتنوئیدها) برای تنظیم تکثیر و تمایز سلولی، به ویژه سلول‌های اپیتلیال، ضروری است. این ویتامین به تقویت ایمنی پوستی کمک کرده و پاسخ التهابی مطلوب برای ترمیم را تقویت می‌کند. ویتامین A می‌تواند اثرات منفی استروئیدها بر ترمیم زخم را خنثی کند.
   • کمبود: کمبود ویتامین A منجر به کاهش اپیتلیالیزاسیون، ضعف ایمنی موضعی، و افزایش خطر عفونت زخم می‌شود.
   • منابع: جگر، هویج، سیب‌زمینی شیرین، کدو حلوایی، اسفناج، کلم بروکلی، و محصولات لبنی غنی‌شده.
3. ویتامین E:
   • نقش: ویتامین E یک آنتی‌اکسیدان محلول در چربی است که غشای سلولی را در برابر آسیب اکسیداتیو ناشی از رادیکال‌های آزاد محافظت می‌کند. این ویتامین همچنین نقش تعدیلی در پاسخ التهابی ایفا کرده و می‌تواند به کاهش فیبروز و بهبود کیفیت اسکار کمک کند.
   • کمبود: کمبود ویتامین E می‌تواند منجر به تاخیر در بسته شدن زخم و افزایش استرس اکسیداتیو در بافت آسیب‌دیده شود.
   • منابع: مغزها (بادام، فندق)، دانه‌ها (آفتابگردان)، روغن‌های گیاهی (روغن جوانه گندم، روغن آفتابگردان، روغن ذرت)، آووکادو، و سبزیجات برگ‌سبز تیره.
4. ویتامین K:
   • نقش: ویتامین K یک فاکتور اصلی در سنتز پروتئین‌های انعقادی (مانند پروترومبین) در کبد است. نقش آن در ترمیم زخم عمدتاً از طریق پیشگیری از خونریزی بیش از حد در محل زخم و تشکیل لخته پایدار است.
   • کمبود: کمبود ویتامین K می‌تواند منجر به خونریزی‌های زیرجلدی و تاخیر در بند آمدن خونریزی زخم شود.
   • منابع: سبزیجات سبز تیره (کلم پیچ، اسفناج، بروکلی)، جگر، و برخی محصولات تخمیری (مانند ناتو).
5. گروه ویتامین‌های B (به ویژه B1، B2، B5، B6 و B12):
   • نقش: این ویتامین‌ها به عنوان کوآنزیم در بسیاری از واکنش‌های متابولیک بدن، از جمله متابولیسم انرژی و اسیدهای آمینه (که برای سنتز پروتئین و کلاژن ضروری هستند)، نقش دارند. آنها در بهبود عملکرد سیستم عصبی، کاهش استرس و افزایش فرایند سلول‌سازی و تقسیم سلولی نیز مؤثر هستند. ویتامین B12 و فولات برای سنتز DNA و تقسیم سلولی حیاتی هستند.
   • کمبود: کمبود ویتامین‌های گروه B می‌تواند منجر به ضعف کلی بدن، خستگی، کاهش سرعت متابولیسم، و تاخیر در جذب مواد مغذی و ترمیم کند زخم شود.
   • منابع: گوشت (مرغ، ماهی، گوشت قرمز)، غلات کامل، حبوبات، لبنیات، تخم مرغ، و سبزیجات برگ‌سبز.

نقش مواد معدنی در بهبود زخم

مواد معدنی نیز مانند ویتامین‌ها، کوفاکتورهای ضروری برای بسیاری از فرآیندهای بیولوژیکی هستند که در ترمیم زخم نقش دارند.

1. روی (Zinc):
   • نقش: روی یک عنصر حیاتی در سنتز پروتئین و DNA، تقسیم و مهاجرت سلولی، و فعالیت بیش از 300 آنزیم مختلف، از جمله آنزیم‌های آنتی‌اکسیدان (مانند سوپراکسید دیسموتاز) است. این ماده معدنی برای عملکرد صحیح سیستم ایمنی و تشکیل بافت همبند جدید بسیار مهم است. روی در تشکیل کلاژن و اپیتلیالیزاسیون نقش کلیدی دارد.
   • کمبود: کمبود روی یکی از شایع‌ترین کمبودهای ریزمغذی در بیماران دارای زخم مزمن است و می‌تواند منجر به تاخیر شدید در رشد بافت گرانوله، ضعف ایمنی، و افزایش ریسک عفونت زخم شود.
   • منابع: گوشت قرمز (گاو، بره)، مغزها (بادام زمینی، بادام)، حبوبات (عدس، لوبیا)، دانه‌ها (کدو، کنجد)، و محصولات لبنی.
2. آهن:
   • نقش: آهن یک جزء اصلی در هموگلوبین (حمل اکسیژن در خون) و میوگلوبین (حمل اکسیژن در ماهیچه) است. اکسیژن‌رسانی کافی به محل زخم برای متابولیسم سلولی، سنتز کلاژن، و عملکرد سیستم ایمنی ضروری است. آهن همچنین در عملکرد آنزیم‌های دخیل در سنتز کلاژن و دفاع آنتی‌اکسیدانی نقش دارد.
   • کمبود: کمبود آهن منجر به کم‌خونی (آنمی) می‌شود که با کاهش اکسیژن‌رسانی به بافت‌ها، اختلال در عملکرد سلول‌های ایمنی، و تأخیر در روند ترمیم زخم همراه است. زخم‌های افراد مبتلا به کم‌خونی معمولاً دیرهنگام بهبود می‌یابند و مستعد عفونت هستند.
   • منابع: جگر، گوشت قرمز، مرغ، ماهی، حبوبات (عدس، لوبیا)، اسفناج، و غلات صبحانه غنی‌شده.
3. مس (Copper):
   • نقش: مس یک کوفاکتور برای آنزیم لیزیل اکسیداز است که در کراس‌لینکینگ (اتصال متقابل) کلاژن و الاستین نقش دارد. این فرآیند برای تشکیل بافت همبند قوی و پایدار ضروری است. مس همچنین یک آنتی‌اکسیدان قوی است و در رگ‌زایی (تشکیل رگ‌های خونی جدید) نقش دارد.
   • کمبود: کمبود مس می‌تواند منجر به تضعیف ساختار عروق جدید، کاهش مقاومت کششی بافت همبند، و تأخیر در ترمیم زخم شود.
   • منابع: جگر، آجیل (بادام هندی، گردو)، صدف، غلات کامل، حبوبات، و شکلات تلخ.
4. سلنیوم:
   • نقش: سلنیوم یک جزء اصلی آنزیم گلوتاتیون پراکسیداز است که یک آنتی‌اکسیدان قوی است و از سلول‌ها در برابر آسیب اکسیداتیو محافظت می‌کند. این ماده معدنی به تقویت سیستم ایمنی کمک کرده و می‌تواند استرس اکسیداتیو در محل زخم را کاهش دهد.
   • کمبود: کمبود سلنیوم می‌تواند منجر به افزایش التهاب و آسیب سلولی ناشی از رادیکال‌های آزاد و افزایش حساسیت به عفونت شود.
   • منابع: غذاهای دریایی (به خصوص ماهی تن، سالمون)، آجیل برزیلی، شیر، غلات کامل، گوشت، و تخم مرغ.

نقش پروتئین‌ها و اسیدهای چرب ضروری

این درشت‌مغذی‌ها بلوک‌های ساختمانی اصلی برای ترمیم بافت و تنظیم پاسخ‌های بیولوژیکی هستند.

1. پروتئین:
   • اهمیت: پروتئین، به ویژه آمینو اسیدهایی مانند آرژنین، گلوتامین، و متیونین، برای سنتز بافت همبند جدید، تولید کلاژن، تشکیل عروق خونی، سنتز آنزیم‌ها و هورمون‌ها، و تولید سلول‌های ایمنی (مانند آنتی‌بادی‌ها) حیاتی است. کمبود پروتئین (هیپوآلبومینمی) یکی از مهم‌ترین و شایع‌ترین علت‌های تأخیر ترمیم زخم است، زیرا بدن بدون آمینو اسیدهای کافی قادر به ساخت و بازسازی بافت نیست.
   • منابع: گوشت (مرغ، ماهی، گوشت قرمز)، تخم مرغ، لبنیات (شیر، ماست، پنیر)، حبوبات (عدس، لوبیا، نخود)، و سویا.
2. اسیدهای چرب امگا 3 و 6:
   • نقش: اسیدهای چرب ضروری (EFAs) به ویژه اسیدهای چرب امگا 3 (مانند EPA و DHA) و امگا 6 (مانند اسید لینولئیک و گاما لینولنیک اسید) پیش‌ساز مولکول‌های سیگنالینگ مهمی به نام ایکوزانوئیدها (پروستاگلاندین‌ها و لکوترین‌ها) هستند. آنها در تعدیل فرآیند التهاب، کاهش درد و ادم (تورم)، و مهار سیکل اکسیداسیون لیپیدها و استرس اکسیداتیو نقش دارند. امگا 3 دارای خواص ضد التهابی قوی است که می‌تواند به مدیریت التهاب بیش از حد در زخم‌های مزمن کمک کند.
   • منابع: ماهی‌های چرب (سالمون، ماکرل، ساردین)، دانه کتان و روغن آن، دانه چیا، گردو، روغن زیتون (امگا 9 نیز دارد)، و روغن گل مغربی.

سوءتغذیه و اثرات منفی آن بر بهبود زخم

سوءتغذیه یک عامل خطر مستقل و بسیار مهم برای تأخیر بهبود زخم و افزایش عوارض آن است. مطالعات گسترده‌ای نشان داده‌اند که سوءتغذیه (اعم از کمبود پروتئین، انرژی، ویتامین‌ها یا عناصر کم‌مقدار) در بیماران زخم‌دار، به ویژه در جمعیت‌های آسیب‌پذیر، منجر به عواقب منفی زیر می‌شود:

• کند بودن تشکیل بافت گرانوله: کاهش دسترسی به بلوک‌های ساختمانی و کوفاکتورهای ضروری، منجر به کاهش سرعت تولید کلاژن و کند شدن تشکیل بافت جدید می‌شود.
• افزایش احتمال عفونت زخم: سیستم ایمنی تضعیف شده در اثر سوءتغذیه، توانایی بدن برای مبارزه با پاتوژن‌ها را کاهش داده و زخم را مستعد عفونت می‌کند.
• تشدید تحلیل عضلانی (Sarcopenia): در شرایط استرس متابولیک و کمبود انرژی/پروتئین، بدن برای تامین انرژی و آمینو اسیدهای لازم برای ترمیم زخم، به تجزیه بافت عضلانی روی می‌آورد که منجر به تحلیل رفتن توده عضلانی و ضعف عمومی می‌شود.
• افزایش نرخ مرگ‌ومیر و بستری طولانی‌تر: بیماران مبتلا به سوءتغذیه و زخم‌های مزمن، نرخ مرگ‌ومیر بالاتری دارند و مدت زمان بستری شدن آن‌ها در بیمارستان به طور قابل توجهی افزایش می‌یابد که هزینه‌های بهداشتی را نیز بالا می‌برد.
• تضعیف پاسخ التهابی مناسب: کمبود برخی ریزمغذی‌ها می‌تواند به پاسخ التهابی نامناسب منجر شود که یا بسیار شدید است (آسیب بافتی بیشتر) یا بسیار ضعیف است (عدم پاکسازی کافی زخم).

علاوه بر این، بیماران سالمند و دیابتی به دلیل کاهش اشتها، تغییرات متابولیسمی (مانند مقاومت به انسولین در دیابت)، مشکلات گوارشی، و مصرف داروهای متعدد، بیشتر در معرض سوءتغذیه و تأخیر بهبود زخم هستند. در سالمندان، کاهش حس بویایی و چشایی، مشکلات دندانی، و تنهایی نیز می‌تواند به کاهش دریافت غذایی منجر شود.

مداخلات تغذیه‌ای مؤثر در بیماران دارای زخم پوستی

مدیریت تغذیه‌ای مؤثر در بیماران دارای زخم پوستی نیازمند یک رویکرد جامع و چندرشته‌ای است.

1. ارزیابی وضعیت تغذیه‌ای: این گام اولیه و حیاتی است. ارزیابی باید شامل:
   • بررسی BMI (شاخص توده بدنی): BMI کمتر از 18.5 (در بزرگسالان) یا کمتر از 22 (در سالمندان) می‌تواند نشان‌دهنده سوءتغذیه باشد.
   • آلبومین سرم و پره-آلبومین: این پروتئین‌ها مارکرهای خوبی برای وضعیت پروتئین بدن هستند. سطوح پایین آلبومین (زیر 3.5 g/dL) با تأخیر بهبود زخم و افزایش عوارض مرتبط است. (توجه: آلبومین یک پروتئین فاز حاد منفی است و در شرایط التهاب ممکن است به طور کاذب پایین بیاید.)
   • وضعیت فریتین، آهن و ظرفیت اتصال آهن تام (TIBC): برای ارزیابی ذخایر آهن و تشخیص کم‌خونی.
   • سایر مارکرهای سوءتغذیه: اندازه‌گیری سطح روی، ویتامین C و ویتامین D در برخی موارد می‌تواند مفید باشد.
   • سابقه رژیم غذایی: ارزیابی مصرف غذایی فعلی بیمار، از جمله محدودیت‌ها، حساسیت‌ها، و الگوهای غذایی.
2. جبران سریع کمبودها: پس از ارزیابی، جبران کمبودهای مشخص شده با مکمل‌یاری مناسب ضروری است.
   • مولتی‌ویتامین و مواد معدنی: تجویز یک مکمل مولتی‌ویتامین و مواد معدنی جامع روزانه برای اطمینان از دریافت کافی ریزمغذی‌ها.
   • مکمل پروتئین: در صورت کمبود پروتئین یا افزایش نیاز، پودرهای پروتئین (مانند پروتئین وی) یا مکمل‌های پروتئین مایع می‌توانند به رژیم غذایی اضافه شوند.
   • مکمل‌های هدفمند: در موارد خاص، مکمل‌های دوز بالای ویتامین C (تا 500-1000 میلی‌گرم در روز)، روی (تا 25-50 میلی‌گرم المنتال روی در روز) و آرژنین (تا 9-18 گرم در روز) ممکن است توصیه شود. در موارد شدید، تزریق داخل وریدی ویتامین C یا روی می‌تواند مد نظر قرار گیرد.
3. افزایش دریافت انرژی و پروتئین: این مهم‌ترین اقدام تغذیه‌ای برای بیماران زخم‌دار است.
   • انرژی: تأمین 30-35 کیلوکالری به ازای هر کیلوگرم وزن بدن در روز برای بیماران با زخم مزمن و بدون عارضه خاص. در موارد تب، عفونت یا سوختگی‌های وسیع، نیاز انرژی ممکن است تا 40-45 کیلوکالری/کیلوگرم وزن بدن افزایش یابد.
   • پروتئین: تأمین 1.25-1.5 گرم پروتئین به ازای هر کیلوگرم وزن بدن در روز. در بیماران با زخم‌های وسیع، سوختگی‌های شدید، یا هیپوآلبومینمی شدید، این مقدار می‌تواند تا 2 گرم/کیلوگرم وزن بدن افزایش یابد.
4. مکمل‌های تقویتی خوراکی (Oral Nutritional Supplements – ONS): این نوشیدنی‌های غنی از پروتئین، انرژی، ویتامین‌ها و مواد معدنی به ویژه در سالمندان، بیماران بی‌اشتها، یا کسانی که از طریق رژیم غذایی معمولی قادر به تامین نیازهای خود نیستند، بسیار مؤثر هستند. ONS به شکل مایع یا پودر موجود هستند.
5. مداخله تیمی و پایش منظم: همکاری متخصص تغذیه، پزشک، پرستار و سایر اعضای تیم درمانی برای پایش و ارزیابی تأثیر مداخلات تغذیه‌ای، تنظیم برنامه درمانی بر اساس پاسخ بیمار، و آموزش مداوم بیماران و خانواده‌هایشان بسیار حائز اهمیت است. وزن‌کشی منظم، ارزیابی پیشرفت بهبود زخم، و بررسی آزمایشات خونی دوره‌ای ضروری است.

مکمل یاری و توجه به گروه‌های پرخطر

1. بیماران دیابتی: کنترل دقیق قند خون در بیماران دیابتی برای بهبود زخم حیاتی است. افزایش قند خون می‌تواند روند ترمیم را مختل کرده و خطر عفونت را افزایش دهد. نیازهای تغذیه‌ای آن‌ها باید با ملاحظات ویژه در تنظیم میزان دریافت کربوهیدرات و انتخاب منابع کربوهیدرات با شاخص گلیسمی پایین صورت گیرد. مکمل‌های حاوی کروم و منیزیم می‌توانند در کنترل قند خون کمک کننده باشند.
2. سالمندان: سالمندان به دلیل کاهش توده عضلانی، کاهش اشتها، مشکلات دندانی، و کاهش جذب مواد مغذی، بیشتر در معرض سوءتغذیه هستند. آن‌ها نیازمند مکمل یاری اختصاصی با ویتامین D (به دلیل کاهش سنتز پوستی و مصرف کم)، ویتامین‌های گروه B (به ویژه B12 به دلیل کاهش جذب)، کلسیم، و روی هستند. مشاوره در مورد غذاهای نرم و پروتئین‌های با قابلیت هضم بالا مفید است.
3. بیماران مبتلا به بیماری‌های مزمن (مانند نارسایی کلیوی یا کبدی): در این بیماران، انتخاب نوع و میزان مکمل‌ها باید با نهایت دقت و با نظر پزشک و متخصص تغذیه صورت گیرد، زیرا برخی ویتامین‌ها و مواد معدنی می‌توانند در مقادیر بالا برای این بیماران سمی باشند یا دفع آن‌ها مختل شود. به عنوان مثال، در نارسایی کلیوی، محدودیت پروتئین و فسفر ضروری است.

نتایج مطالعات بالینی (نمونه‌ها)

شواهد بالینی متعددی از تأثیر مثبت مداخلات تغذیه‌ای بر بهبود زخم حمایت می‌کنند:

• مطالعه‌ای در سال 2018: یک مطالعه کنترل شده تصادفی (RCT) نشان داد که تجویز مکمل خوراکی غنی از پروتئین، ویتامین C و روی به مدت 8 هفته، به طور معنی‌داری باعث کوتاه شدن مدت ترمیم زخم بستر در بیماران بستری (که اغلب دچار سوءتغذیه هستند) گردید. این مطالعه بهبود قابل توجهی در ابعاد زخم و زمان بسته شدن کامل آن را گزارش کرد.
• بررسی مروری نظام‌مند (Systematic Review) در سال 2021: یک فراتحلیل جامع از مطالعات مختلف نشان داد که مصرف منظم و کافی روی و ویتامین C، به ویژه در بیمارانی که کمبود این مواد مغذی را دارند، روند اپیتلیالیزاسیون را تسریع و ریسک عفونت‌های مرتبط با زخم را به طور قابل توجهی کاهش می‌دهد. این بررسی بر اهمیت غربالگری کمبودهای ریزمغذی تأکید کرد.
• تحقیقات متعدد در مورد پروتئین: تحقیقات متعدد و مداوم اشاره دارند که بیماران با کمبود آلبومین سرم (هیپوآلبومینمی) طولانی‌ترین سیر بهبود زخم را دارند و بیشتر در معرض عوارض هستند. مداخلات تغذیه‌ای که منجر به افزایش دریافت پروتئین و بهبود سطح آلبومین سرم می‌شوند، به طور مداوم با بهبودی سریع‌تر زخم، کاهش عفونت، و کوتاه شدن مدت زمان بستری مرتبط هستند. این شواهد بر اهمیت پروتئین به عنوان یک درشت‌مغذی کلیدی در ترمیم زخم تأکید می‌کند.
• مطالعات بر روی بیماران دیابتی: نشان داده‌اند که کنترل دقیق قند خون همراه با رژیم غذایی غنی از پروتئین و فیبر، و مکمل‌های حاوی آرژنین و ویتامین‌های گروه B، می‌تواند به طور قابل توجهی نرخ بهبود زخم‌های پای دیابتی را افزایش دهد.

نتیجه‌گیری

توجه به وضعیت تغذیه‌ای بیماران دارای زخم پوستی نقشی حیاتی و غیرقابل انکار در بهینه‌سازی روند ترمیم و کاهش عوارض دارد. ترمیم زخم یک فرآیند پرهزینه بیولوژیکی است که به طور مستقیم تحت تأثیر در دسترس بودن کافی انرژی، پروتئین‌ها، ویتامین‌ها و مواد معدنی قرار دارد. مشاوره و مداخله تخصصی تغذیه، جبران دقیق و هدفمند کمبودهای ریزمغذی و ویتامینی، و افزایش دریافت انرژی و پروتئین، همراه با یک رویکرد تیمی و چندرشته‌ای، باید جزو اقدامات روتین و استاندارد مراقبت از بیماران زخم‌دار قرار گیرد.

بدون تأمین کافی ریزمغذی‌ها و مواد لازم جهت سنتز بافت جدید، هیچ تکنولوژی پیشرفته جراحی یا درمان دارویی (مانند آنتی‌بیوتیک‌ها یا پانسمان‌های پیشرفته) به تنهایی پاسخگو نخواهد بود و نتایج مطلوب حاصل نخواهد شد. تغذیه مناسب اساس و زیربنای یک ترمیم زخم موفق است. آموزش بیماران و خانواده‌هایشان درباره اهمیت تغذیه مناسب، شناسایی علائم سوءتغذیه، و پیگیری دقیق وضعیت تغذیه‌ای، گام مهمی در پیشگیری از زخم‌های مزمن، کاهش عوارض آن‌ها، و در نهایت کاهش هزینه‌های سنگین اجتماعی و اقتصادی مرتبط با زخم‌های پوستی است. سرمایه‌گذاری در تغذیه، سرمایه‌گذاری در سلامت و بهبود کیفیت زندگی بیماران است.